Türkiye'nin Altın Kotası: Mücevher Sektöründe 'Hayalet Şehir' Dönemi

Türkiye'nin cari açığı dizginlemek amacıyla 2023 Ağustos ayında devreye aldığı altın ithalat kotası, sektörde yapısal bir çöküşü tetikledi. Üç yılı bulan kısıtlamalar, sadece ithalat rakamlarını aşağı çekmekle kalmadı; üretim kapasitesini, istihdamı ve Türkiye'nin küresel mücevherat ihracatındaki rekabetçi konumunu ağır bir darbe altına aldı.

İthalat Zincirindeki Kırılma ve Tonaj Kayıpları

İşlenmemiş altın ithalatına getirilen kotalar ve hariçte işlem rejimindeki kısıtlamalar, piyasayı derin bir daralmaya sürükledi. Veriler, arz şokunun boyutlarını net bir şekilde ortaya koyuyor:

■Temmuz ayı ithalatı, bir önceki aya oranla %37,7 azalarak 4 ton 455 kilograma geriledi.

■Yılın ilk 7 ayındaki toplam ithalat, geçen yılın aynı dönemine göre %33,2 düşüşle 48 ton 137 kilograma indi.

■Altın, gümüş ve mücevherat ithalatındaki toplam değer kaybı ilk 7 ayda 2,1 milyar dolar olarak gerçekleşti.

İhracatta İllüzyon: Külçe Artışı vs. Mücevher Çöküşü

Kağıt üzerinde ihracat rakamlarında görülen bazı sıçramalar, sektörün gerçek durumunu maskeliyor. Mücevher İhracatçıları Birliği Başkanı Mustafa Özcan, mevcut artışın bir toparlanma değil, fiyat arbitrajı olduğunu vurguluyor:

■İlk 7 aylık ihracat, geçen yılın 5,07 milyar dolarlık seviyesinden 3,70 milyar dolara gerileyerek %27 oranında düştü.

■İhracat miktarı dramatik bir seyir izleyerek 2021'deki 181,3 tondan, bu yıl 125 tona kadar indi.

■Son dönemdeki artışın temel nedeni, iç piyasadaki talebin düşmesiyle altının uluslararası piyasalara göre 1.000-1.500 dolar daha ucuz olması ve bunun külçe altın ihracatını cazip kılmasıdır.

Üretim Tezgahlarında Sessizlik ve İstihdam Krizi

Sektörün kalbi olan Kuyumcukent ve Yenibosna bölgelerinde operasyonel faaliyetler durma noktasına geldi. Sektör temsilcileri, bölgeyi artık bir "hayalet şehir" olarak tanımlıyor:

■Büyük ölçekli firmalar personel sayılarında %40-50 oranında azaltmaya gitti.

■İmalathanelerde çalışan sayısı mevcut olsa dahi, iş hacmindeki düşüş nedeniyle personelin büyük çoğunluğu atıl durumda bekletiliyor.

■Sektör, yetişmiş insan kaynağını kaybetmemek adına toplu işten çıkarmalar yerine düşük kapasiteyle çalışma modeline geçiş yaptı.

Kaçakçılık ve Gümrük Operasyonlarının Yükselişi

Resmi kanalların daralması, kayıt dışı hareketliliği artırdı. Ticaret Bakanlığı verileri, değerli maden yakalamalarında ciddi bir artış olduğunu gösteriyor:

■İlk 7 ayda toplam 11 milyar 166 milyon TL değerinde değerli maden yakalaması yapıldı.

■Bu tutarın en büyük kısmı, sadece nisan ve temmuz aylarında gerçekleşen operasyonlarla sağlandı.

Türkiye'nin altın piyasasındaki mevcut durum, makroekonomik dengeleri koruma çabasının mikro ölçekteki üretim ekosistemini nasıl felç edebileceğinin ders kitabına girecek bir örneğidir. İthalat kotası cari açığı kağıt üzerinde iyileştirse de, katma değerli mücevherat ihracatının tonaj bazında çökmesi, uzun vadeli rekabet gücünün kaybı anlamına gelir. Külçe altın ihracatındaki anlık artışlar, sektörel bir iyileşme değil, sadece yerel fiyat baskısının yarattığı geçici bir arbitraj fırsatıdır. Üretim kapasitesinin bu denli eridiği bir ortamda, kotaların kaldırılması tek başına yeterli olmayabilir; zira kaybedilen yetişmiş iş gücü ve kapanan atölyelerin geri dönmesi çok daha sancılı bir süreç olacaktır.